نوزاد نارس چیست؟ راهنمای کامل مراقبت، رشد و پیگیری نوزادان نارس
تولد یک نوزاد نارس برای بسیاری از والدین با نگرانیها و پرسشهای زیادی همراه است: نوزاد نارس دقیقاً به چه نوزادی گفته میشود؟ آیا رشد او با نوزادان رسیده متفاوت است؟ بعد از ترخیص از بیمارستان چه مراقبتهایی لازم دارد؟ وزنگیری و تکامل او چگونه باید پیگیری شود و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
نوزاد نارس به نوزادی گفته میشود که پیش از کامل شدن ۳۷ هفته بارداری متولد شده باشد. با این حال، همه نوزادان نارس شرایط یکسانی ندارند و میزان نیاز آنها به مراقبت و پیگیری، به سن بارداری هنگام تولد، وزن تولد، بیماریهای دوران بستری و وضعیت آنها پس از ترخیص بستگی دارد.
در این مقاله با مهمترین نکات درباره نوزادان نارس، از زمان تولد تا دوران پس از ترخیص، آشنا میشویم.
نوزاد نارس چیست؟
نوزاد نارس یا Preterm baby نوزادی است که قبل از کامل شدن ۳۷ هفته بارداری متولد شود.
نوزادان نارس بر اساس سن بارداری هنگام تولد به گروههای مختلفی تقسیم میشوند:
- نارس بسیار زودرس: کمتر از ۲۸ هفته
- نارس خیلی زودرس: از ۲۸ هفته تا کمتر از ۳۲ هفته
- نارس متوسط تا دیررس: از ۳۲ هفته تا کمتر از ۳۷ هفته
بنابراین یک نوزاد متولدشده در ۳۵ هفتگی نیز نارس محسوب میشود، اگرچه معمولاً شرایط او با نوزادی که در ۲۶ یا ۲۷ هفتگی متولد شده متفاوت است.
آیا نوزاد نارس همان نوزاد کموزن است؟
خیر.
«نارس بودن» بر اساس سن بارداری هنگام تولد تعریف میشود، در حالی که کموزن بودن بر اساس وزن تولد تعریف میشود.
یک نوزاد ممکن است نارس باشد ولی وزن مناسبی نسبت به سن بارداری خود داشته باشد. همچنین ممکن است نوزادی در زمان ترم متولد شود اما وزن تولد پایینی داشته باشد.
به همین دلیل، هنگام ارزیابی نوزاد باید سن بارداری، وزن، قد و سایر عوامل رشد در کنار یکدیگر بررسی شوند.
منبع: سازمان جهانی بهداشت (WHO)؛ تعریف و طبقهبندی تولد نارس
چرا نوزاد نارس به مراقبت بیشتری نیاز دارد؟
هرچه نوزاد در سن بارداری پایینتری متولد شود، احتمال نارس بودن عملکرد بعضی از دستگاههای بدن بیشتر است.
از جمله مهمترین مسائلی که ممکن است در نوزاد نارس دیده شود عبارتاند از:
- مشکلات تنفسی
- مشکل در هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس
- دشواری در حفظ دمای بدن
- افزایش احتمال عفونت
- مشکلات رشد و وزنگیری
- کمخونی
- برخی مشکلات بینایی و شنوایی
- مشکلات عصبی و تکاملی در برخی نوزادان
- مشکلات تغذیهای و تحمل شیر
البته وجود هر یک از این مشکلات در همه نوزادان نارس ضروری نیست.
سن بارداری هنگام تولد و وضعیت بالینی نوزاد نقش مهمی در تعیین میزان خطر دارد.
نوزاد نارس چه مدت در بیمارستان یا NICU میماند؟
مدت بستری نوزاد نارس عدد ثابتی ندارد.
بعضی از نوزادان نارس، بهویژه نوزادان نزدیک به ترم، ممکن است مدت کوتاهی به مراقبت بیمارستانی نیاز داشته باشند؛ در حالی که نوزادان بسیار نارس ممکن است برای مدت طولانیتری در NICU بستری باشند.
ترخیص معمولاً بر اساس آمادگی فیزیولوژیک نوزاد انجام میشود، نه صرفاً رسیدن به یک وزن مشخص.
پیش از ترخیص معمولاً لازم است نوزاد بتواند:
- تغذیه مناسب داشته باشد و رشد کند؛
- دمای بدن خود را در شرایط مناسب حفظ کند؛
- از نظر تنفسی وضعیت پایداری داشته باشد؛
- و خانواده برای مراقبت از او در منزل آمادگی کافی داشته باشند.
بنابراین این تصور که «نوزاد نارس حتماً باید به یک وزن مشخص برسد تا ترخیص شود» درست نیست.
منبع: American Academy of Pediatrics؛ ترخیص نوزاد پرخطر و نارس
مراقبت از نوزاد نارس بعد از ترخیص
ترخیص از NICU به معنی پایان مراقبت نیست؛ بلکه آغاز مرحله مهم دیگری از مراقبت و پیگیری است.
والدین نوزاد نارس باید به مواردی مانند تغذیه، رشد، خواب، پیشگیری از عفونت، واکسیناسیون و علائم خطر توجه بیشتری داشته باشند.
تغذیه نوزاد نارس
تغذیه مناسب یکی از مهمترین عوامل رشد نوزاد نارس است.
در صورت امکان، شیر مادر بهترین انتخاب برای تغذیه نوزاد نارس است. با این حال، بسته به سن بارداری، وزن، وضعیت رشد و شرایط پزشکی نوزاد، ممکن است پزشک توصیههای دیگری نیز داشته باشد.
برخی نوزادان نارس ممکن است پس از ترخیص به برنامه تغذیهای ویژه، افزایش دفعات تغذیه یا در بعضی موارد استفاده از شیر غنیشده یا فرآوردههای مخصوص نیاز داشته باشند.
بنابراین مقدار شیر مورد نیاز هر نوزاد را نمیتوان فقط بر اساس یک عدد ثابت تعیین کرد.
در ارزیابی تغذیه باید مواردی مانند:
- مقدار و دفعات شیر خوردن
- کیفیت مکیدن و بلع
- استفراغ یا علائم عدم تحمل تغذیه
- وزنگیری
- تعداد ادرار
- و وضعیت عمومی نوزاد
در کنار هم بررسی شوند.
برای مطالعه بیشتر مقاله مراقبت از نوزاد نارس در منزل را کامل مطالعه نمایید
برای جزئیات بیشتر:
-
-
- تغذیه مناسب نقش مهمی در رشد و تکامل نوزادان نارس دارد. برای آشنایی با اصول تغذیه و نیازهای غذایی این نوزادان، میتوانید مقالهی
-
-
- را مطالعه کنید.
منبع: WHO؛ توصیههای مراقبت از نوزاد نارس و کموزن
وزنگیری نوزاد نارس چگونه باید ارزیابی شود؟
یکی از شایعترین نگرانیهای والدین، وزن نوزاد نارس است.
اما در مورد نوزاد نارس، تنها نگاه کردن به عدد وزن کافی نیست.
پزشک باید روند رشد را در طول زمان بررسی کند و در کنار وزن، قد و دور سر را نیز در نظر بگیرد.
برای ارزیابی دقیقتر رشد نوزادان نارس، استفاده از نمودارهای رشد مناسب سن بارداری و سپس نمودارهای مناسب سن اصلاحشده اهمیت دارد.
بنابراین اگر وزن نوزاد در یک نوبت کمتر از انتظار باشد، الزاماً به معنی اختلال رشد نیست؛ روند تغییرات وزن، قد و دور سر اهمیت بسیار بیشتری دارد.
چرا ممکن است نوزاد نارس خوب وزن نگیرد؟
علل مختلفی میتوانند باعث وزنگیری ناکافی شوند، از جمله:
- دریافت ناکافی شیر
- مشکل در مکیدن یا بلع
- خستگی هنگام تغذیه
- مشکلات تنفسی
- استفراغ یا عدم تحمل تغذیه
- نیاز تغذیهای بالاتر
- برخی بیماریهای زمینهای
اگر روند وزنگیری مناسب نباشد، باید علت آن بررسی شود و صرفاً با افزایش خودسرانه حجم شیر یا تغییر مکرر شیرخشک نمیتوان مشکل را برطرف کرد.
سن اصلاحشده نوزاد نارس چیست؟
یکی از مهمترین مفاهیمی که والدین نوزادان نارس باید با آن آشنا باشند، سن اصلاحشده است.
برای مثال، اگر نوزادی در ۳۲ هفتگی متولد شده باشد، حدود ۸ هفته زودتر از زمان ترم متولد شده است.
اگر این نوزاد اکنون ۱۲ هفته از تولدش گذشته باشد، سن اصلاحشده او تقریباً ۴ هفته در نظر گرفته میشود.
سن اصلاحشده بهخصوص در ارزیابی رشد و تکامل نوزادان نارس اهمیت دارد و میتواند از نگرانی بیمورد والدین درباره تأخیر تکاملی جلوگیری کند.
در مقاله جداگانه، روش محاسبه سن اصلاحشده و کاربرد آن را بهطور کامل توضیح خواهیم داد.
سن اصلاحشده نوزاد نارس چیست و چگونه محاسبه میشود؟
رشد و تکامل نوزاد نارس
ممکن است نوزاد نارس در مقایسه با یک نوزاد ترم همسن، بعضی مهارتهای تکاملی را دیرتر به دست آورد.
این موضوع همیشه به معنی اختلال تکاملی نیست.
در ارزیابی تکامل نوزاد نارس، باید سن اصلاحشده، سن بارداری هنگام تولد، وضعیت پزشکی دوران نوزادی و عوامل خطر احتمالی در نظر گرفته شوند.
مهارتهایی مانند:
- کنترل سر
- غلت زدن
- نشستن
- چهار دست و پا رفتن
- ایستادن
- راه رفتن
- ارتباط و زبان
باید در طول زمان بررسی شوند.
در صورت وجود عوامل خطر یا مشاهده تأخیر قابل توجه، ممکن است ارزیابی تکاملی دقیقتر و مداخلات زودهنگام لازم باشد.
رشد نوزاد نارس فقط به افزایش وزن و قد محدود نمیشود و رشد و تکامل حرکتی، زبانی، شناختی و اجتماعی نیز باید در طول زمان بررسی شود. برای آشنایی بیشتر با مراحل تکاملی و علائم نیازمند بررسی در نوزادان نارس، مقاله رشد و تکامل نوزاد نارس؛ از تولد تا دو سالگی را بخوانید.
آیا نوزاد نارس باید بعد از ترخیص مرتب ویزیت شود؟
بله.
پیگیری نوزاد نارس فقط به بررسی وزن محدود نمیشود.
بسته به شرایط نوزاد، برنامه پیگیری میتواند شامل موارد زیر باشد:
- بررسی وزن، قد و دور سر
- ارزیابی تغذیه
- بررسی تکامل
- ارزیابی بینایی
- بررسی شنوایی
- بررسی کمخونی در صورت نیاز
- ارزیابی مشکلات تنفسی
- بررسی وضعیت استخوان و تغذیه در برخی نوزادان
- بررسی واکسیناسیون
- پیگیری مشکلاتی که در دوران بستری وجود داشتهاند
نوزادان بسیار نارس یا نوزادانی که در NICU دچار عوارض خاصی شدهاند، معمولاً به پیگیری دقیقتر و منظمتری نیاز دارند.
برای اگاهی از نحوه پیگیری نوزاد نارس مقاله ” پیگیری نوزاد نارس بعد از ترخیص ” را مطالعه فرمایید
معاینه چشم نوزاد نارس و ROP
یکی از مهمترین پیگیریها در برخی نوزادان نارس، غربالگری رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) است.
ROP بیماری عروق شبکیه است که بیشتر در نوزادان بسیار نارس یا کموزن دیده میشود.
زمان اولین معاینه چشم به عواملی مانند سن بارداری و وزن تولد و شرایط بالینی نوزاد بستگی دارد و نباید صرفاً بر اساس یک سن تقویمی ثابت تعیین شود.
معیارهای غربالگری ROP در کشورهای مختلف ممکن است متفاوت باشد و در برخی نوزادان با سن بارداری بالاتر یا وزن تولد بیشتر نیز بر اساس وضعیت بالینی و عوامل خطر، غربالگری لازم باشد.
اگر نوزاد هنگام ترخیص نیاز به پیگیری چشمپزشکی داشته باشد، انجام معاینه در زمان تعیینشده اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بعضی مشکلات چشمی ممکن است در مراحل اولیه علامت واضحی برای والدین ایجاد نکنند.
نوزاد نارس چه زمانی باید معاینه چشم شود؟ راهنمای ROP
منبع: American Academy of Pediatrics؛ غربالگری رتینوپاتی نوزادان نارس
واکسن نوزاد نارس
در بیشتر موارد، نوزادان نارس نیز باید واکسیناسیون را بر اساس سن تقویمی و طبق برنامه واکسیناسیون انجام دهند و نارس بودن بهتنهایی به معنی تأخیر در واکسنها نیست.
البته وضعیت پزشکی نوزاد، وزن و شرایط بستری میتواند در مورد بعضی واکسنها یا اقدامات پیشگیرانه نیاز به بررسی اختصاصی ایجاد کند.
بنابراین برنامه واکسیناسیون باید بر اساس شرایط هر نوزاد تنظیم شود.
واکسن نوزاد نارس؛ چه زمانی باید واکسن بزند؟
منبع: American Academy of Pediatrics؛ واکسیناسیون نوزادان نارس و کموزن
علائم خطر در نوزاد نارس بعد از ترخیص
والدین نوزاد نارس باید علائم هشدار را بشناسند.
در صورت مشاهده مواردی مانند:
- تنفس سخت یا افزایش واضح تلاش تنفسی
- کبودی
- توقف یا وقفههای غیرطبیعی تنفس
- بیحالی غیرمعمول
- کاهش واضح شیر خوردن
- امتناع از تغذیه
- استفراغ مکرر یا غیرطبیعی
- کاهش واضح ادرار
- تب یا کاهش غیرطبیعی دمای بدن
- تشنج
- تغییر ناگهانی و قابل توجه در وضعیت عمومی
باید نوزاد سریعاً توسط پزشک ارزیابی شود.
در نوزادان نارس، بهخصوص نوزادان بسیار نارس، آستانه مراجعه برای ارزیابی پزشکی باید پایینتر باشد.
آیا نوزاد نارس در آینده کاملاً طبیعی خواهد بود؟
این سؤال یکی از مهمترین نگرانیهای والدین است.
پاسخ این است که بسیاری از نوزادان نارس، بهویژه نوزادانی که عارضه جدی ندارند، با رشد و پیگیری مناسب میتوانند به رشد و تکامل مطلوب برسند.
اما پیشآگهی هر نوزاد به عواملی مانند:
- سن بارداری هنگام تولد
- وزن تولد
- وضعیت تنفسی
- مشکلات مغزی
- عفونتها
- وضعیت تغذیه
- عوارض دوران بستری
- و روند رشد و تکامل پس از ترخیص
بستگی دارد.
به همین دلیل، بهتر است به جای مقایسه نوزاد با سایر کودکان، روند رشد و تکامل خود او در طول زمان بررسی شود.
تا چه زمانی باید نوزاد نارس تحت پیگیری باشد؟
مدت پیگیری برای همه نوزادان یکسان نیست.
یک نوزاد ۳۵ هفتهای که بدون عارضه مهم از بیمارستان ترخیص شده است ممکن است به پیگیری متفاوتی نسبت به نوزاد بسیار نارس ۲۶ هفتهای با سابقه مشکلات تنفسی، مغزی یا چشمی نیاز داشته باشد.
هرچه نوزاد نارستر باشد یا عوارض بیشتری در دوران بستری داشته باشد، اهمیت پیگیری منظم رشد، تغذیه و تکامل بیشتر میشود.
در بعضی نوزادان، پیگیری تخصصی تا سالهای اول زندگی ادامه پیدا میکند.
چه زمانی مراجعه به فوق تخصص نوزادان اهمیت بیشتری دارد؟
اگر نوزاد:
- بسیار نارس متولد شده باشد؛
- وزن تولد بسیار پایینی داشته باشد؛
- مدت طولانی در NICU بستری بوده باشد؛
- سابقه مشکلات تنفسی یا نیاز به اکسیژن داشته باشد؛
- مشکل تغذیه یا وزنگیری داشته باشد؛
- سابقه خونریزی مغزی یا سایر مشکلات عصبی داشته باشد؛
- نیاز به پیگیری ROP داشته باشد؛
- یا والدین درباره رشد و تکامل او نگرانی داشته باشند،
پیگیری توسط پزشک آشنا با مشکلات نوزادان نارس میتواند به شناسایی زودهنگام مشکلات و برنامهریزی مناسب برای ادامه مراقبت کمک کند.
جمعبندی
نوزاد نارس نوزادی است که قبل از کامل شدن ۳۷ هفته بارداری متولد شده است. میزان نیاز او به مراقبت و پیگیری به سن بارداری، وزن تولد، بیماریهای دوران بستری و وضعیت پس از ترخیص بستگی دارد.
پس از ترخیص، توجه به تغذیه، رشد، تکامل، واکسیناسیون، بینایی، شنوایی و علائم خطر اهمیت زیادی دارد.
در ارزیابی رشد و تکامل نوزاد نارس نیز نباید فقط یک عدد وزن یا یک مرحله تکاملی را ملاک قرار داد؛ بلکه روند رشد و استفاده صحیح از سن اصلاحشده اهمیت ویژهای دارد.
اگر نوزاد شما بهتازگی از NICU ترخیص شده است یا درباره وزنگیری، تغذیه، رشد، تکامل یا برنامه پیگیری او سؤال دارید، ارزیابی توسط پزشک متخصص در زمینه نوزادان میتواند به شما کمک کند تا مسیر مراقبت از نوزاد با اطمینان بیشتری طی شود.
مقالات مرتبط
- مراقبت از نوزاد نارس در منزل بعد از ترخیص
- سن اصلاحشده نوزاد نارس چیست و چگونه محاسبه میشود؟
- وزنگیری نوزاد نارس؛ وزن مناسب و روند رشد
- رشد و تکامل نوزاد نارس
- تغذیه نوزاد نارس بعد از ترخیص
- شیر مادر برای نوزاد نارس
- پیگیری نوزاد نارس بعد از ترخیص
- معاینه چشم نوزاد نارس و ROP
- واکسن نوزاد نارس
- علائم خطر در نوزاد نارس
منابع علمی
World Health Organization (WHO) – Preterm birth
World Health Organization – Recommendations for care of the preterm or low-birth-weight infant
American Academy of Pediatrics – Hospital Discharge of the High-Risk Neonate
American Academy of Pediatrics – Screening Examination of Premature Infants for Retinopathy of Prematurity
American Academy of Pediatrics – Immunization in Preterm and Low Birth Weight Infants
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Vaccination of Preterm Infants
نویسنده: دکتر شیرین شامل، فوق تخصص نوزادان
آخرین بازبینی پزشکی: شهریور ۱۴۰۵
