واکسن نوزاد نارس؛ زمان‌بندی واکسیناسیون و نکات مهم

نوزادان نارس به دلیل نابالغ‌ بودن سیستم ایمنی و افزایش احتمال ابتلا به برخی عفونت‌ها، به محافظت ناشی از واکسن‌ها نیاز ویژه‌ای دارند. بااین‌حال، درباره واکسن نوزاد نارس پرسش‌های متعددی برای والدین مطرح است: آیا باید واکسن‌ها را بر اساس سن اصلاح‌شده تزریق کرد؟ آیا لازم است نوزاد ابتدا به وزن ۲۵۰۰ گرم برسد؟ واکسن هپاتیت B در نوزاد زیر ۲۰۰۰ گرم چه زمانی تزریق می‌شود؟ و آیا واکسن روتاویروس برای نوزاد نارس مجاز است؟

در بیشتر موارد، نوزاد نارس باید واکسن‌های معمول را بر اساس سن تقویمی و مطابق برنامه واکسیناسیون دریافت کند، نه سن اصلاح‌شده. بااین‌حال، وزن تولد، وضعیت بالینی، بستری‌بودن در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU)، وضعیت عفونت هپاتیت B مادر و دستورالعمل واکسن مورد استفاده می‌توانند در تصمیم‌گیری درباره بعضی واکسن‌ها اهمیت داشته باشند.

آیا نوزاد نارس باید واکسن بزند؟

بله. نارس‌بودن به‌تنهایی دلیل به‌تعویق‌انداختن واکسیناسیون نیست. نوزادان نارس ممکن است در برابر برخی عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر باشند؛ بنابراین، به‌تعویق‌انداختن غیرضروری واکسن‌ها می‌تواند مدت‌زمان آسیب‌پذیری را افزایش دهد.

بر اساس توصیه‌های مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، در اغلب موارد نوزادان نارس باید واکسن‌های معمول را در همان سن تقویمی نوزادان رسیده و با دوز کامل دریافت کنند. وزن تولد یا وزن فعلی، به‌تنهایی، معیار تعویق واکسن در نوزاد نارسِ از نظر بالینی پایدار نیست. استثناهای مهم، به‌ویژه درباره واکسن هپاتیت B و بعضی شرایط خاص بستری، باید جداگانه بررسی شوند.

منبع: CDC – Vaccination of Preterm Infants

واکسن نوزاد نارس بر اساس سن تقویمی است یا سن اصلاح‌شده؟

یکی از مهم‌ترین نکات در واکسیناسیون نوزاد نارس این است که زمان تزریق بیشتر واکسن‌ها بر اساس سن تقویمی یا سن پس از تولد تعیین می‌شود، نه سن اصلاح‌شده.

برای مثال، اگر نوزادی در هفته ۳۰ بارداری متولد شده باشد، معمولاً واکسن‌های دوماهگی او بر اساس زمانی که دو ماه از تولدش گذشته است برنامه‌ریزی می‌شوند؛ لازم نیست تا زمانی که سن اصلاح‌شده او به دو ماه برسد صبر کنیم.

سن اصلاح‌شده بیشتر برای ارزیابی رشد و تکامل نوزاد نارس کاربرد دارد. برای آشنایی با این مفهوم، مقاله سن اصلاح‌شده نوزاد نارس چیست؟ را بخوانید.

آیا نوزاد نارس باید به وزن ۲۵۰۰ گرم برسد تا واکسن بزند؟

خیر. برای بیشتر واکسن‌های معمول، رسیدن به وزن ۲۵۰۰ گرم شرط شروع واکسیناسیون نیست. اگر نوزاد از نظر بالینی پایدار باشد، معمولاً واکسن‌ها باید در موعد مقرر و با دوز کامل تجویز شوند.

این نکته به‌ویژه در نوزادانی اهمیت دارد که پس از ترخیص از NICU هنوز وزن کمی دارند. به‌تعویق‌انداختن واکسن‌ها صرفاً به دلیل وزن پایین می‌تواند موجب تأخیر غیرضروری در محافظت ایمنی شود.

البته واکسن هپاتیت B در نوزادانی با وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم یک استثنای مهم دارد و تصمیم‌گیری درباره آن به وضعیت هپاتیت B مادر و پروتکل مورد استفاده بستگی دارد.

برنامه واکسیناسیون نوزاد نارس در ایران

برنامه گزارش‌شده واکسیناسیون کودکان در ایران در مرور منتشرشده در سال ۲۰۲۶ در مجله سلامت مدیترانه شرقی سازمان جهانی بهداشت، شامل واکسن‌های بدو تولد و واکسن‌های دوره شیرخوارگی است. سازمان جهانی بهداشت نیز اطلاعات برنامه واکسیناسیون ایران را بر اساس گزارش رسمی کشور در پایگاه اطلاعات واکسیناسیون خود منتشر می‌کند.

جدول زیر خلاصه برنامه گزارش‌شده در این منابع است؛ برنامه درج‌شده در کارت واکسن کودک و آخرین دستورالعمل اجرایی وزارت بهداشت، مرجع نهایی برای اقدام در مراکز بهداشتی ایران است.

توجه: این جدول، خلاصه برنامه گزارش‌شده در منابع یادشده است و نباید بدون بررسی کارت واکسن و آخرین بخشنامه ملی، جایگزین دستورالعمل اجرایی روز شود. در برنامه‌های واکسیناسیون ممکن است بر اساس تغییرات ملی، نوع فرآورده یا شرایط منطقه‌ای تغییراتی ایجاد شود.

• WHO/EMRO – مرور برنامه ملی ایمن‌سازی ایران، ۲۰۲۶
• WHO/UNICEF – برنامه واکسیناسیون ایران
• یونیسف ایران – اطلاعات مربوط به برنامه ایمن‌سازی و واکسن‌ها

واکسن هپاتیت B در نوزاد نارس؛ نکات مهم

واکسن هپاتیت B یکی از مواردی است که در نوزادان نارس باید با دقت بیشتری بررسی شود. تصمیم‌گیری به‌ویژه به دو عامل بستگی دارد: وزن تولد نوزاد و وضعیت آنتی‌ژن سطحی هپاتیت B مادر (HBsAg).

نوزاد با وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم

در نوزادان با وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم، پاسخ ایمنی به دوز واکسن هپاتیت B که هنگام تولد تزریق می‌شود ممکن است کمتر باشد. بنابراین، در راهنمای CDC، اگر مادر HBsAg منفی باشد، شروع مجموعه واکسن هپاتیت B معمولاً در یک‌ماهگی تقویمی یا هنگام ترخیص در شرایط مشخص توصیه می‌شود.

اما اگر مادر HBsAg مثبت باشد یا وضعیت او هنگام زایمان مشخص نباشد، موضوع متفاوت است: پیشگیری از انتقال هپاتیت B نباید به دلیل وزن پایین یا نارس‌بودن نوزاد به تعویق بیفتد. واکسن هپاتیت B و در موارد اندیکاسیون، ایمونوگلوبولین اختصاصی هپاتیت B (HBIG) باید طبق پروتکل مربوط و در زمان توصیه‌شده تجویز شوند. دوز بدو تولد در نوزاد زیر ۲۰۰۰ گرم ممکن است در محاسبه مجموعه اصلی واکسن‌ها محسوب نشود و دوزهای تکمیلی لازم باشند.

این توضیحات، اصول راهنمای CDC را بیان می‌کنند؛ برای اجرای آن‌ها در ایران باید آخرین دستورالعمل ملی و فرآورده در دسترس نیز بررسی شود.

منبع: CDC – Hepatitis B

آیا واکسن هپاتیت B نوزاد نارس باید تا رسیدن به وزن ۲۰۰۰ گرم عقب بیفتد؟

نمی‌توان برای همه نوزادان چنین قاعده‌ای در نظر گرفت. وضعیت HBsAg مادر، وزن تولد، زمان ترخیص و دستورالعمل ملی تعیین‌کننده‌اند. به‌ویژه در مادر HBsAg مثبت یا با وضعیت نامشخص، تأخیر در پیشگیری می‌تواند خطرناک باشد.

واکسن روتاویروس برای نوزاد نارس

واکسن روتاویروس خوراکی است و در پیشگیری از بیماری گوارشی ناشی از روتاویروس و موارد شدید اسهال اهمیت دارد. نارس‌بودن به‌تنهایی به معنی ممنوعیت این واکسن نیست؛ بااین‌حال، سن دقیق شروع و پایان واکسیناسیون باید بر اساس فرآورده مورد استفاده و دستورالعمل مربوط بررسی شود.

محدودیت سنی واکسن روتاویروس اهمیت ویژه‌ای دارد؛ بنابراین، تأخیر غیرضروری ممکن است باعث ازدست‌رفتن فرصت واکسیناسیون شود. نمی‌توان یک محدودیت سنی واحد را بدون مشخص‌کردن فرآورده به همه واکسن‌های روتاویروس تعمیم داد.

در نوزاد نارس بستری در NICU، تصمیم‌گیری درباره تجویز واکسن خوراکی باید علاوه بر سن و وضعیت بالینی، ملاحظات کنترل عفونت و سیاست بخش را نیز در نظر بگیرد. در چنین شرایطی، زمان تزریق باید با تیم نوزادان و برنامه واکسیناسیون هماهنگ شود، نه اینکه صرفاً به دلیل نارس‌بودن واکسن به تعویق بیفتد.

منبع عمومی: CDC – Rotavirus

واکسن ب‌ث‌ژ (BCG) در نوزاد نارس

واکسن ب‌ث‌ژ از مواردی است که باید در نوزادان نارس با توجه به برنامه ملی و وضعیت بالینی بررسی شود. نباید بدون استناد به دستورالعمل جاری ایران، یک آستانه وزن یا سن بارداری مشخص را به‌عنوان قانون قطعی واکسیناسیون نوزاد نارس در کشور اعلام کرد.

در نوزادی که هنوز بستری است یا از نظر بالینی پایدار نیست، زمان تزریق باید با توجه به وضعیت کودک و دستورالعمل اجرایی مرکز تعیین شود. همچنین نباید توصیه‌های اختصاصی کشورهای دیگر را بدون بررسی به برنامه ایران تعمیم داد.

نکته برای والدین: اگر نوزاد نارس هنگام ترخیص هنوز واکسن ب‌ث‌ژ را دریافت نکرده است، باید زمان مراجعه برای واکسیناسیون از تیم درمان یا مرکز بهداشتی پیگیری شود؛ تأخیر نباید بدون برنامه ادامه پیدا کند.

واکسیناسیون نوزاد نارس بستری در NICU

بستری‌بودن در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان به‌خودی‌خود به معنی ممنوعیت همه واکسن‌ها نیست. بااین‌حال، نوزادان بسیار نارس یا نوزادانی که هنوز از نظر تنفسی و بالینی ناپایدارند، به ارزیابی فردی نیاز دارند.

یک کارآزمایی تصادفی منتشرشده در JAMA Pediatrics در ژانویه ۲۰۲۵، نوزادان نارس بستری متولدشده پیش از ۳۳ هفتگی را بررسی کرد. در ۴۸ ساعت پس از واکسیناسیون دوماهگی، وقوع حداقل یک رویداد آپنه در گروه واکسینه‌شده بیشتر بود؛ بااین‌حال، میانگین تعداد و مدت رویدادها تفاوت معناداری نداشت و عارضه جدی گزارش نشد. نویسندگان نتیجه گرفتند که این یافته‌ها به‌تنهایی دلیل تغییر توصیه‌های فعلی واکسیناسیون نوزادان بستری نیستند.

در عمل، برای نوزادان بسیار نارس بستری که سابقه آپنه دارند یا از نظر بالینی آسیب‌پذیرند، پایش پس از واکسیناسیون ممکن است بر اساس ارزیابی تیم نوزادان ضروری باشد. این ملاحظه به معنی توصیه به تأخیر همگانی واکسن‌ها نیست.

منبع: Apnea After 2-Month Vaccinations in Hospitalized Preterm Infants. JAMA Pediatrics. 2025

آیا دوز واکسن در نوزاد نارس باید کمتر باشد؟

در اغلب موارد خیر. برای بیشتر واکسن‌های معمول، نوزاد نارس باید دوز کامل توصیه‌شده را دریافت کند؛ تقسیم دوز یا کاهش آن صرفاً به دلیل وزن کم، توصیه نمی‌شود.

استثناها و ملاحظات ویژه، مانند نحوه محاسبه دوزهای هپاتیت B در نوزادان با وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم، باید مطابق راهنمای اختصاصی همان واکسن بررسی شوند.

اگر واکسن نوزاد نارس به تأخیر افتاده باشد چه باید کرد؟

اگر یک یا چند نوبت واکسن به دلیل بستری طولانی، بیماری یا فراموشی به تأخیر افتاده باشد، معمولاً لازم نیست مجموعه واکسیناسیون از ابتدا شروع شود. باید سوابق واکسیناسیون بررسی و برنامه جبرانی مطابق حداقل فاصله‌های مجاز و دستورالعمل جاری تنظیم شود.

والدین بهتر است کارت واکسن، خلاصه پرونده NICU و تاریخ واکسن‌های دریافت‌شده را هنگام مراجعه همراه داشته باشند. برای ارزیابی بهتر نوزاد پس از ترخیص، مقاله پیگیری نوزاد نارس بعد از ترخیص را نیز مطالعه کنید. نکات مربوط به مراقبت روزانه در مقاله مراقبت از نوزاد نارس در منزل آمده است.

پرسش‌های متداول درباره واکسن نوزاد نارس

آیا نوزاد نارس باید واکسن را با سن اصلاح‌شده دریافت کند؟

خیر. در اغلب موارد، زمان واکسیناسیون بر اساس سن تقویمی تعیین می‌شود، نه سن اصلاح‌شده.

آیا نوزاد نارس باید برای واکسن به وزن ۲۵۰۰ گرم برسد؟

خیر. رسیدن به این وزن شرط عمومی برای دریافت واکسن‌های معمول نیست. بااین‌حال، هپاتیت B در نوزاد با وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم و بعضی شرایط ویژه نیازمند بررسی اختصاصی است.

زمان واکسن هپاتیت B در نوزاد زیر ۲۰۰۰ گرم چیست؟

پاسخ به وضعیت HBsAg مادر و پروتکل مورد استفاده بستگی دارد. در مادر مثبت یا با وضعیت نامشخص، پیشگیری باید بدون تأخیر غیرضروری و طبق پروتکل انجام شود. در مادر منفی، راهنماهای بین‌المللی برای نوزاد با وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم ملاحظات متفاوتی درباره زمان شروع و شمارش دوزها دارند.

آیا واکسن روتاویروس برای نوزاد نارس مجاز است؟

نارس‌بودن به‌تنهایی ممنوعیت واکسن روتاویروس نیست. زمان تجویز به سن تقویمی، فرآورده مورد استفاده، محدودیت‌های سنی و وضعیت بستری نوزاد بستگی دارد.

آیا واکسیناسیون نوزاد نارس بستری در NICU خطرناک است؟

واکسیناسیون باید بر اساس برنامه انجام شود، اما در برخی نوزادان بسیار نارس بستری ممکن است خطر آپنه کوتاه‌مدت پس از واکسن افزایش یابد. تیم درمان باید درباره زمان تزریق و نیاز به پایش تصمیم بگیرد؛ این موضوع به معنی تعویق همگانی واکسیناسیون نیست.

جمع‌بندی

اصل مهم در واکسیناسیون نوزاد نارس، جلوگیری از تأخیر غیرضروری و رعایت برنامه واکسیناسیون بر اساس سن تقویمی است. وزن پایین به‌تنهایی دلیل کاهش دوز یا به‌تعویق‌انداختن همه واکسن‌ها نیست. واکسن هپاتیت B، به‌ویژه در وزن تولد کمتر از ۲۰۰۰ گرم، و واکسن ب‌ث‌ژ نیازمند توجه به جزئیات اختصاصی هستند؛ واکسن روتاویروس نیز باید در محدوده سنی مجاز فرآورده تجویز شود.

برای تصمیم‌گیری درباره هر نوزاد، کارت واکسن، وضعیت بالینی، اطلاعات مادر درباره هپاتیت B و آخرین دستورالعمل اجرایی برنامه ملی باید در کنار هم بررسی شوند.

منابع علمی

1. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Vaccination of Preterm Infants.
2. CDC. Hepatitis B – Pink Book.
3. CDC. Rotavirus – Pink Book.
4. Greenberg RG, et al. Apnea After 2-Month Vaccinations in Hospitalized Preterm Infants: A Randomized Clinical Trial. JAMA Pediatrics. 2025. متن کامل مقاله.
5. World Health Organization. WHO recommendations for care of the preterm or low-birth-weight infant.
6. World Health Organization Regional Office for the Eastern Mediterranean. Gaps and challenges in the national immunisation programme of Islamic Republic of Iran. Eastern Mediterranean Health Journal. 2026;32(3):164–171. متن کامل.
7. WHO/UNICEF. Vaccination schedule for Iran.
8. UNICEF Iran. اطلاعات مربوط به برنامه ایمن‌سازی و واکسن‌ها.